Definicja i patogeneza odleżyn

• Odleżyna – to uszkodzenie skóry i głębiej leżących tkanek, która powstaje w skutek długotrwałego ucisku, tarcia lub obydwu czynników równocześnie.  

• Odleżyna - jest obszarem martwicy tkanek. Martwicą nazywamy miejscową śmierć narządu, tkanki lub komórki w żywym organizmie. 

• Odleżyna - to zgorzel wilgotna, która jest spowodowana uciskiem, siłami tarcia, siłami poprzecznie tnącymi lub kombinacją tych wszystkich jednocześnie.

Przyczyny powstawania odleżyn

ZEWNĘTRZNE – wpływające bezpośrednio na skórę:

nacisk powierzchniowy, kiedy siła ucisku wywiera ciśnienie przewyższające ciśnienie panujące we włośniczkach. Ma to miejsce wówczas, gdy tkanki ulegają ściśnięciu między podłożem a wyniosłościami kostnymi.

siły ścinające – powstają w sytuacji, kiedy głębiej położone. struktury i szkielet przesuwają się względem nieruchomych w stosunku do podłoża tkanek Powoduje to skręcenie i zamknięcie naczyń włosowatych lub nawet ich przerwanie a następnie niedokrwienie.

siły tarcia - powstają wówczas, gdy następuje próba przywrócenia chorego do pozycji siedzącej przez ciągnięcie go po podłożu zamiast podniesienia do góry. Inną sytuacją jest moment, gdy pacjent ułożony w pozycji półwysokiej zsuwa się w dół łóżka wywołując powstanie dużych sił tarcia.

Czynniki sprzyjające rozwojowi odleżyn

Można je podzielić na te które są:

1. bezpośrednio związane są z osobą pacjenta:

ogólny stan zdrowia. stan skóry pacjenta

pacjent nieprzytomny,

uraz rdzenia kręgowego,

podeszły wiek,

nietrzymanie moczu i stolca,

otyłość,

choroby nowotworowe, cukrzyca, miażdżyca,

ograniczenie nieruchomości, ograniczona aktywność,

infekcje bakteryjne,

wyniszczenie, stan i urazy skóry pacjenta.

wynikające z poziomu świadczonych usług:

personel – jego wiedza, złe nawyki, brak motywacji, braki kadrowe

organizacja pracy – brak oznaczenia chorych z grupy ryzyka, zła organizacja pracy, brak osoby odpowiedzialnej za program odleżyn, brak pomocy, informatorów, materiałów szkoleniowych,

sprzęt – brak sprzętu p/odleżynowego,

materiał – brak opatrunków, środków o działaniu miejscowym, pampersów.

Klinicznie odleżyna może mieć postać rumienia, owrzodzenia oraz suchej albo rozpływnej martwicy w zależności od stopnia zawansowania.

W ocenie zmian odleżynowych można posłużyć się jedną z klasyfikacji np.: 5- stopniowa skalą wg Torrance’ a .

STOPNIE ODLEŻYN ( wg skali Torrance´a )

Iº – blednące zaczerwienienia – odwracalne (lekki ucisk palca powoduje zblednięcie tego zaczerwienienia)

IIº - nieblednące zaczerwienienia ( uszkodzenie naskórka ),

IIIº – uszkodzenie skóry do granicy z tkanką podskórną

IVº – uszkodzenie do tkanki tłuszczowej podskórnej,

Vº – zaawansowana martwica ( dochodzi do kości, tkanki mięśniowej ).

Na podstawie analizy powyższych czynników opracowano narzędzia, które są przykładem oceny ryzyka rozwoju odleżyn, która pozwala na opracowanie prostej strategii postępowania profilaktyczno – leczniczego.

Ryzyko rozwoju odleżyn stwierdza się u pacjentów z wynikiem równym 14 punktom lub niższym.

Profilaktyka odleżyn

Problem odleżyn odgrywa szczególna rolę w opiece paliatywnej, gdyż ich pojawienie się pogarsza jakość życia chorych, dodaje im cierpień i pogłębia ograniczenie, jakie wywołała choroba podstawowa. Osoby o zaawansowanym stadium chorób przewlekłych są szczególnie narażone na rozwój takich uszkodzeń.

W procesie zapobiegania odleżynom wyróżnia się kilka elementów składowych, są to:

Identyfikacja zagrożenia – należy dokonać u każdego chorego obejmowanego opieką pod kątem stopnia ryzyka występowania zmiany chorobowej. Jedną ze skal służących ocenie zagrożenia odleżynami jest skala Nortona. Jeżeli zagrożenie takie wystąpi należy zaaplikować strategię postępowania profilaktyczno-leczniczego.

Minimalizacja ucisku – dokonuje się poprzez zmiany pozycji ciała chorego, a częstotliwość tych zmian należy dobrać indywidualnie do potrzeb chorego i jemu tylko właściwej tolerancji na ucisk.

Techniczne udogodnienie: wałki, kliny, poduszki w celu stabilizacji pozycji i zabezpieczenia chorego przed zsunięciem się

Specjalistyczne podkłady: materace p/dleżynowe: statyczne i zmiennociśnieniowe. Materace statyczne rozkładają ciężar ciała na duża powierzchnię i służą do podniesienia komfortu leczenia. Z materaców zmiennociśnieniowych powinni korzystać wszyscy pacjenci unieruchomieni powyżej dwóch godzin. Rolą materaca jest odciążenie ciała pacjenta, poprawa ukrwienia tkanek oraz polepszenie ich utlenienia, zmniejszają bóle spoczynkowe mięśni, pozwalają na wydłużenie godzin odwracania chorych w stanie terminalnym z powodu bólów podczas zmiany pozycji ciała. Korzystne jest stosowanie podkładów z owczej skóry pod najbardziej narażone części ciała, czyli kości krzyżowej, pięty u osób wyniszczonych. Owcze futro daje dobrą amortyzację i uczucie ciepła, zmniejsza tarcie między ciałem chorego a podłożem.

Kontrola i pielęgnacja skóry – podczas zabiegów pielęgnacyjnych oraz zmiany pozycji kontrolować skórę. Wykonywać toaletę ciała co najmniej raz dziennie ewentualnie w miarę potrzeby jeśli chory się poci lub zanieczyszcza.. Po umyciu na skórę stosować oliwkę jeśli skóra jest nadmiernie sucha lub 0.5% krem propolisowy. Miejsca narażone delikatnie oklepywać w celu poprawienia ukrwienia. Nie należy masować wyniosłości. Dbać o pościel, aby była czysta, sucha, prześcieradło dobrze naciągnięte i nie pofałdowane. Celem pielęgnacji skóry jest utrzymanie jej elastyczności i suchości.

Uzupełnienie niedoborów pokarmowych – niedobory pokarmowe zwłaszcza białek, witaminy C i cynku, usposabiają do powstawania odleżyn i opóźniają gojenie się już istniejących uszkodzeń. U chorych w fazie terminalnej należy rozważyć celowość uzupełniania tych niedoborów, mając na uwadze możliwości organizmu w zakresie wykorzystania dostarczonych substancji.

Edukacja - chorym i opiekunom należy wyjaśnić cel podejmowanych działań i zapoznać ich ze sposobem postępowania profilaktycznego. Tylko w sytuacji, kiedy pacjent i rodzina zaakceptują proponowane postępowanie można liczyć na dobrą współpracę w tym zakresie. Zawsze trzeba brać pod uwagę komfort chorego. U chorych umierających należy odstąpić od intensywnych czynności profilaktycznych.

Postępowanie z odleżynami
Mimo stosowania profilaktyki u części chorych odleżyny jednak się pojawiają. Mogą one występować w każdym wieku, ale są one szczególnym problemem u pacjentów długotrwale unieruchomionych, nieprzytomnych, osób starszych. Konieczne jest wtedy podjęcie skutecznych działań terapeutycznych, których istotnym elementem jest zniesienie ucisku w okolicy odleżyny, umożliwiające gojenie rany.

Rany odleżynowe są bolesne i wywołują cierpienie pacjenta, bardzo trudno się goją, a leczenie jest bardzo kosztowne Celem działań podejmowanych w leczeniu odleżyn jest zazwyczaj doprowadzenie do jak najszybszego wygojenia rany. Gojenie się odleżyn jest normalną konsekwencją uszkodzenia powłok skórnych. Jest to złożony proces, który prowadzi do regeneracji tkanki łącznej, naczyniowej i naskórka. Udowodniono, że rany goją się dwa razy szybciej w środowisku wilgotnym. Temperatura i stężenie tlenu również mają wpływ na szybkość gojenia się ran. Ten specyficzny mikroklimat można stworzyć za pomocą opatrunków nowej generacji.

W opiece paliatywnej zdarzają się jednak sytuacje, w których celem leczenia odleżyn nie będzie ich wyleczenie, ale nie dopuszczenie do pogłębiania zmian lub poprawa komfortu chorego przez łagodzenie takich dolegliwości jak: duży wysięk z rany czy nieprzyjemny zapach. Dużym problemem terapeutycznym są zainfekowane rany o nieprzyjemnym zapach z obfitym wysiękiem.

W opiece paliatywnej do leczenia odleżyn stosuje się tradycyjne materiały i środki, do których zalicza się: gaziki jałowe, 10 %NaCl, Solcoseryl żel, Solcoseryl maść, Iruxol, 2% Argosulfan, Povidone, a także nowoczesne opatrunki hydrokoloidowe typu: Granuflex, Granuflex Exstra Thin, Granuflex Bordered oraz żele hydrokoloidowe Granugel.

Wanda Pawłowska, pielęgniarka

Piśmiennictwo

Grażyna Kruk – Kupiec: Odleżyny – poradnik dla pielęgniarek i położnych. Plik, Piekary Ślaskie 1999,

Krystyna de Walden – Gałuszko – Podstawy opieki paliatywnej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2004

Josefa Schiefele, Ilse Staudt, M.Pielęgniarstwo geriatryczne, Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław 2003