Dawid Bochen

Referat wygłoszony podczas IX Konferencji Naukowej Hospicyjno-Paliatywnej. Częstochowa, styczeń 2005

Muzykoterapia w opiece paliatywnej jest jedną z form postępowania komplementarnego. Jej zadaniem, jako pomocniczej metody oddziaływania, jest wspieranie i uzupełnianie działań, mających na celu uzyskanie najwyższej, możliwej do osiągnięcia, jakości życia pacjentów w terminalnym okresie choroby. Odbywa się to poprzez ukierunkowanie stosowanych w muzykoterapii technik na zaspokojenie potrzeb chorego w sferach: fizycznej, psychicznej, socjalnej i duchowej [5, s. 1030].

Korzystny wpływ muzyki na organizm człowieka znany jest ludzkości od wieków, jednak dopiero po II wojnie światowej, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej i Europie Zachodniej, wzrosło zainteresowanie niefarmakologicznymi metodami leczenia [3, s. 68]. Do metod tych zalicza się terapię przez sztukę, której najstarszą, a zarazem najbardziej rozwiniętą formą jest muzykoterapia [8, s. 56]. Wykorzystuje ona właściwości wyzwalania przez muzykę określonych reakcji psychofizycznych w człowieku, dla osiągnięcia założonych celów terapeutycznych. Właściwe jest także umiejscowienie muzykoterapii pośród form oddziaływania psychoterapeutycznego.

Muzykoterapia jest stosunkowo młodą dziedziną naukową, liczącą około pięćdziesięciu lat [3, s. 68] i nadal musi szukać swojego miejsca wśród niebiologicznych metod postępowania w medycynie [7, s. 9]. Jednakże, doświadczenia muzykoterapeutów pracujących z ludźmi cierpiącymi na przewlekłe, postępujące, zagrażające życiu choroby w ich ostatnim, terminalnym okresie, wskazują na pozytywne efekty stosowania tej formy terapii zarówno u chorych objętych opieką hospicyjną, jak i u członków ich rodzin.

Już samo słuchanie z pacjentami ich ulubionej muzyki stwarza miłą, pełną zaufania atmosferę [9, s. 44]. Odpowiednio dobrana muzyka może wpłynąć na zmianę nastroju pacjenta, obniżając poziom lęku i osłabiając depresję [5, s. 1030]. Wskutek wywołanych przez muzykę miłych skojarzeń i wspomnień, pacjenci mogą doświadczyć radosnych emocji, powodujących rozluźnienie i przynajmniej chwilowe oderwanie od przytłaczającej rzeczywistości związanej z postępującą chorobą. Poprzez odwrócenie uwagi od choroby, powodowane koncentracją na słuchanej muzyce oraz stosowaniem technik relaksacyjnych, można także wpłynąć na obniżenie poziomu odczuwanego przez pacjenta bólu [6].

Właściwość przywoływania przez muzykę wspomnień, pomaga także choremu w budowaniu całościowego przeglądu swojego życia [9, s. 45]. Rozmowy na ten temat mogą zmniejszyć poczucie izolacji pacjenta  i pomóc mu w odnalezieniu sensu swojego życia, a także satysfakcji z niego [6].

Wpływ muzyki na procesy emocjonalne można wykorzystać także w celu otwarcia kanałów komunikacyjnych z pacjentem [9, s. 45], blokowanych niejednokrotnie przez nieuświadomione napięcia psychiczne. Muzykoterapia aktywizuje i wyzwala emocjonalne procesy, w których tłumione obawy, lęk, powracające uczucie bezradności i smutku związane z chorobą terminalną i mniej lub bardziej uświadomionym faktem zbliżającej się śmierci, mogą zostać ujawnione i wyrażone. Umożliwia to ich przepracowanie i przynajmniej częściowe usunięcie, przyczyniając się jednocześnie do poprawy komunikacji z chorym. Komunikacja muzykoterapeuty z pacjentem może odbywać się też na drodze niewerbalnej, na przykład poprzez wykorzystanie instrumentów perkusyjnych.

Dotarcie do nieuświadomionych i tłumionych emocji chorego można osiągnąć w muzykoterapii wprowadzając techniki projekcyjno-wyobrażeniowe. W technikach tych dąży się do uruchomienia u pacjentów mechanizmu projekcji, czyli rzutowania własnych cech na muzykę [4, s. 34]. Umożliwia to zdiagnozowanie ujawnionego  w projekcji obrazu własnego „ja” pacjenta oraz posiada znaczenie terapeutyczne, gdyż pozwala pacjentowi odczuć odprężenie wynikające z odreagowania napięć wewnętrznych. Ponadto techniki projekcyjne uruchamiają procesy twórcze i fantazje pozamuzyczne, a także sprzyjają kompensacji niespełnionych potrzeb [4, s. 35].

Jednym z podstawowych kryteriów doboru muzyki do terapii w opiece paliatywnej są preferencje muzyczne pacjentów. Słuchanie ulubionej muzyki chorego, wzmacnianie i rozwijanie cech jego osobowości, koncentracja na historii jego życia i dawanie mu możliwości kreatywnego wyrażania samego siebie podczas muzykoterapii sprawia, iż umacnia on swoją tożsamość [6]. Możliwość decydowania m.in.: o doborze muzyki, głośności jej odtwarzania, wyborze instrumentu czy długości trwania poszczególnych ćwiczeń, ma także znaczenie w kontekście generalnego poczucia utraty kontroli pacjenta nad swoim życiem w chorobie terminalnej.

Działania muzykoterapeutyczne mają również na celu rozwijanie kreatywności i spontaniczności pacjenta, by spędzał czas w możliwie najbardziej twórczy i aktywny sposób [6]. W ostatniej fazie choroby pacjent często przykuty jest do łóżka i trwa w bezczynności z powodu braku możliwości i/lub chęci robienia czegokolwiek. Czas niejednokrotnie dłuży się, czemu muzykoterapia może skutecznie przeciwdziałać [9, s. 45].

W zależności od potrzeb chorego, do technik typowo muzykoterapeutycznych można dołączyć elementy innych form terapii przez sztukę, np.: rysowanie lub malowanie do muzyki, pisanie wierszy lub tekstów piosenek, czytanie z podkładem muzycznym, elementy tańca i inne. Dobranie najbardziej odpowiadającej pacjentowi aktywności, zwiększa prawdopodobieństwo kontynuowania jej poza spotkaniami muzykoterapeutycznymi.

Sesje muzykoterapeutyczne mogą odbywać się indywidualnie, grupowo, a także z włączeniem członków rodziny pacjenta lub jego przyjaciół [6]. Rozszerzenie oddziaływań na rodzinę, może poprawić komunikację pomiędzy jej członkami a pacjentem i sprzyjać integracji. Muzykoterapeuta jest również źródłem wsparcia psychologicznego dla rodziny chorego, co jeśli zajdzie taka potrzeba, powinno także dotyczyć okresu żałoby.

W odbiorze pacjentów muzykoterapia uważana jest za jedną z przyjemniejszych form terapii. Sprzyja to nawiązaniu bardzo bliskiej więzi terapeutycznej pomiędzy pacjentem a muzykoterapeutą. Nawet w bardzo dobrych relacjach z rodziną pacjent nie zawsze ma możliwość szczerego wyrażania gnębiących go problemów, nie mówiąc o relacjach zaburzonych. Z kolei personel medyczny musi koncentrować się na leczeniu objawów somatycznych, co ogranicza możliwości udzielania pomocy psychologicznej do koniecznego minimum. Najbardziej zbliżoną do muzykoterapeuty rolę w całościowej opiece nad chorym pełni psycholog, interweniuje on jednak najczęściej w momencie pojawienia się wyraźnych problemów natury psychicznej. Muzykoterapeuta, od momentu rozpoczęcia terapii, towarzyszy choremu we wszystkich etapach choroby, wspierając go, rozwijając jego potencjał twórczy i podnosząc jakość jego życia poprzez stosowanie optymalnych w konkretnym przypadku technik muzykoterapeutycznych. Muzykoterapeuta pełni także niejednokrotnie rolę łącznika pomiędzy pacjentem a personelem medycznym oraz rodziną, co wynika z zaufania jakim darzy go chory, a które wzrasta w miarę budowania więzi terapeutycznej.

Muzykoterapia jako jedna z form postępowania komplementarnego, uwzględniana jest coraz częściej w polskich programach kursów i szkoleń personelu medycznego w dziedzinie opieki paliatywnej [1, 2]. Świadczy to o wzroście świadomości znaczenia tej formy terapii, wśród coraz szerszej rzeszy specjalistów związanych z opieką paliatywną w naszym kraju.

Włączenie muzykoterapeuty do zespołu interdyscyplinarnego w opiece paliatywnej może w sposób znaczący wpłynąć na urozmaicenie i podwyższenie jakości udzielanych przez niego świadczeń, a co za tym idzie, na  podwyższenie jakości życia pacjentów w terminalnym okresie choroby objętych opieką takiego zespołu. Mając na uwadze wszystkie oddziaływania wpływające na podwyższenie jakości życia chorych jakie oferuje muzykoterapia, należy mieć nadzieję, że w przyszłości, prowadzona przez wykwalifikowanych muzykoterapeutów, będzie ona dostępną formą terapii dla pacjentów w większości ośrodków opieki paliatywnej / hospicyjnej w Polsce.

Piśmiennictwo:

1. Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych: Ramowy program kursu kwalifikacyjnego w dziedzinie pielęgniarstwa opieki paliatywnej, Warszawa 2003.

2. Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego: Program specjalizacji w medycynie paliatywnej, Warszawa 2000.

3. Cylulko P.: Tyflomuzykoterapia dzieci, Akademia Muzyczna, Wrocław 2004.

4. Kukiełczyńska-Krawczyk K.: Muzykoterapia na oddziale leczenia nerwic, „Muzykoterapia Polska” 2003, t. 2, nr 1 (5), s. 33-36.

5. Munro S., Mount B.: Music therapy in palliative care, “Canadian Medical Association Journal” 1978, Vol. 119, s. 1029 – 1034.

6. Music Therapy Association of British Columbia: Music Therapy in Palliative Care, 2000, źródło: http: //mtabc.com/palliative.html

7. Sidorowicz S.: Słowo o zakładzie muzykoterapii Akademii Muzycznej im. K. Lipińskiego we Wrocławiu, „Muzykoterapia Polska” 2002, t. 1, nr 1-2, s. 9-10.

8. Szulc W.: Kulturoterapia. Wykorzystanie sztuki i działalności kulturalno-oświatowej w lecznictwie, Akademia Medyczna, Poznań 1994.

9. Weber S.: Am Ende eines Lebensweges: Musiktherapie im Palliativbereich, „Musiktherapeutische Umschau“ 2000, Band 21, s. 43 – 48.